Էրեբունին ինչպես տարածաշրջանի, այնպես էլ հայկական հնագիտական ժառանգության նշանավոր հնագիտական հուշարձաններից է, մեկը Ուրարտու պետության հյուսիսային սահմանի երկայնքով կառուցված ուրարտական հզոր բերդաքաղաքներից, կարևորագույն տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային կենտրոն։
Հայ ժողովրդի բնօրրանը` Հայկական լեռնաշխարհը սարահարթերի, լեռների մի ամբողջություն է, որը ավելի բարձրադիր է, քան հարևան Իրանը և Փոքրասիական երկրները: Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր կետը մեծ Մասիս լեռն է 5156 մետր է: Հայաստանի նշանավոր լեռնագագաթներն են` Սիփանը, Արագածը/4090/, Փոքր Մասիսը, Կապուտջուղը, Բյուրակնը և այլն: Արարատ լեռից սկսվող Հայկական պարը լեռնաշղթան ձգվում է մինչև Արևմտյան Եփրատ գետը, Հայաստանի տարածքը բաժանում է հյուսիսային և հարավային մասերի: Հյուսիսային լեռներից սկիզբ են առնում մի շարք գետեր` Եփրատը, Տիգրիսը, Արաքսը, Քուռը և Ճորոխը, շատ մեծ նշանակություն են ունեցել առավել խոշոր լճեր – Վանա, Սևան և Ուրմիա լճերը, որոնք նավարկելի են: Երկրի տնտեսության զարգացման համար, մեծ նշանակություն ունեին Արարատյան, Մուշի, Երզնկայի, Խարբերդի, Շիրակի, հայկական լեռնաշխարհի կլիման ցամաքային է, որոշ շրջաններում բարեխառն: Հայկական լեռնաշխարհն ընդգրկում էր մեծ Հայք և փոքր Հայք կազմավորումները 310.000 կմ2 և 69.000 կմ2 է, Հայաստանի տարածքը հարուստ է եղել մետաղահանքերով:
Մասիսն ու Արագածը քույրիկներ են: Մի օր նրանք կռվում են, թե ես լավն եմ, իսկ մյուսը թե ես բարձր եմ քեզանից: Մեկել կռվի ժամանակ գալիս է Մարութա սարը և փորձում է նրանց բարիշեցնել: Մարութա սարը հուզված անիծում է քույրերին, որ իրեն էլ իրար չտեսնեն: Մասիսը անիծում է արագածին, որ ամբողչ տարվա իր ցավը նրա սրտից դուրս չգա, արցունքներն էլ աչքերից չպակասեն։ Արագածն էլ իր հերթին է անիծում Մասիսին թե ոչմեկ չբարձրանա նրա գագաթը և վրան էլ մատաղ չմորդվի և այդպես էլ նրանց անիցքներն կատարվում են, Արագածը լացից լիճ է դառնում, իսկ Մասիսի վրա քանի օր է մատաղ չեն մորթում:
ժողովրդական բանահյուսության վիպերգական ժանրերից մեկը, որի մեջ գերբնական ու չափազանցված ձևով ատադարնում է հնագույն ժողովուրդների կյանքի կարևորագույն դեպքերը, աշխարհին վերաբերվող մարդկանց պատկերավորումը և ըմբռնելությունը: Առասպելների փաստում հիմնականում ընկած են եղել տվյալ ժողովրդի կյանքում տեղի ունեցած իրական դեպքերը, սակայն բնության դեմ դեռևս անզոր մարդն իր մտածողությամբ կերպարանքները բացատրել են որպես աստվածների և ոգիների գերբնական ուժի արտահայտություն։ Այդ պատճառով էլ իրական ապացույց ունեցող դեպքերի ու հերոսների պատմությունն ի սկզբանե ընդունել է չափազանցված և գերբնական բնույթ։ Չնայած դրան առասպելներն օգնում են որոշակի պատկերացում կազմելու հնագույն ժողովուրդների հատկապես նախագրային շրջանի պատմության վերաբերյալ։ Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» շնորհիվ պահպանվել է և մեզ են հասել հայ ժողովրդի ստեղծած՝ «Հայկ և Բել», «Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ», «Վահագնի ծնունդը», «Տորք Անգեղ» առասպելները։
Լեգենդ
Լեգենդը ավանդազրույց է, որի հիմքում ընկած է հրաշքը։ Հրաշապատումն ընդգրկում է դեպքերը և հերոսներին։ Լեգենդը շատ նման է առասպելին, սակայն նրանք տարբեր են իրարից։ Առասպելի հիմքում ընկած է պատմական որևէ փաստ, ինչը հենց սկզբից ստանում է գերբնական տեսք։ Ժամանակի ընթացքում այդ իրական հիմքը աստիճանաբար մթագնում է:
Աշխարհի խոշոր բարձրադիր լճերից մեկը Հայոց աշխարհի կապտաչյա գեղեցկուհին` հնում այս լիչը կոչվել է <<Գեղամա ծովակ>>: ծովի մակարդակից մոտավորապես 1800-2000 մետր բարձրության վրա է, գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում: Սևանա լիճն ունի քաղցրահամ ջուր, այն բաղկացած է երկու մասին՝ մեծ Սևան և փոքր Սևան: Լիճն օրվա ընթացքում փոխում է իր գույնը անընդհատ`շողալով ադամանդե բազմագույն գույներով: Այն հատվածներում, որտեղ կապտականաչը ավելի մուգ երանգով է , այդ հատվածում ավելի խորն է: մի քանի կրոնավորներ Վանից գալիս են այստեղ և լճի մեջ տեսնելով գեղեցիկ կղզին և հոգեպարար լռությունը` բացականչում են: «Սա է Վան»: Այսինքն` մեզ համար լավ բնակվելու տեղ է: Այդպես են կղզին և լիճը անվանելանունը: Իսկ մեկ ուրիշ զրույց պատմում է, որ շատ հին ժամանակներում չքնաղ ու կապուտաչյա մի գեղագանգուր ու քաջ հսկա էր ապրում: Նա վաղ առավոտյան արթնանում էր, վերցնում էր իր մեծ նիզակն ու մտնում լիճը: Նա քաջ լողորդ էր և օրվա մեծ մասն անցկացնում էր լճի ջրի մեջ: Այդ հսկան` Սևանը, հսկում էր ամենուր և անսպասելի հայտնվում էր ափերում որտեղ թշնամի էր երևում: Հայկազուն հսկայի անունով է լիճը կոչվեց «Սևան»: Գոյություն ունի նաև լճի անվանման ծագման ևս մեկ ավանդություն: Սևանա լճի տեղում առաջ ցամաք է եղել՝ անտառապատ բլուրներով, ծաղկավետ դաշտերով ու բերրի վարելահողերով։ Գյուղին մոտիկ մի բլուր կար որի տակ եղել է մի ջրառատ աղբյուր, որից ջուր վերցնելիս գյուղացիները հանում էին ակունքի/ սկզբնակետ, որտեղից բխում է աղբյուրը/ մեծ փակիչը և զգուշությամբ հարմարեցում տեղում։ Մի օր գյուղի հարսներից մեկը ջրի է գնում աղբյուրը, հանում է փակիչը, կուժը լցնում է ջուր ու գալիս տուն՝ մոռանալով փակել ակունքը։ Ջուրը թափվում է, ծավալվում չորս կողմ, երբ հասնում է տնակներին, բնակիչները փախնում են, ասելով «Քար դառնա ով բաց է թողել ակունքը»։ Ջուրը թափվում է, ծավալվում չորս կողմ, երբ հասնում է տնակներին, բնակիչները փախնում են, ասելով «Քար դառնա ով բաց է թողել ակունքը»։ Եվ մոռացկոտ հարսը քարանում է, իսկ ջուրը անընդհատ թափվում է գոյացնում Սևանա լիճը, որի երեսից հազիվ վեր է բարձրանում քարացած հարսի գլուխը։
Ես որ բակում խաղում եմ կամ քայլում շատ գեղեցիկ աշուն է: Ինձ այս աշունը ավելի է դուր գալիս քան մյուս աշունները: Բակում քայլելիս ոնց որ դրախտում լինեմ, իսկ խաղալիս թեթև քամի է շատ գեղեցիկ աշուն և լիքը երեխաներ: Այս տարի շատ գեղեցիկ աշուն է: Ես աշուն շատ շատ եմ սիրում: այս աշունը նորմալ աշուն է և մյուս աշուներից մի քիչ է տարբերվում: Երբ որ միայն կարմիր է ինձ համար մի քիչ անհետաքրքիր է: Երբ կա դեղինը և նարնջագույն է ինձ համար հետաքրքիր է: Իսկ երբ կանանչ է ինձ համար գեղեցիկ է և ուրախ: Աայս տարվա աշունը ավելի գույնսգույն է քան մյուս աշուները: այս աշնանը շատ է անձրև գալիս: Իմ կարծիքով այս աշունը իր գեղեցկությամբ է տարբերվում մյուս աշուններից:
Արամ թագավորի մահից հետո նա իր թագավորությունը իր որդուն տվեց Արաին: Արան շատ գեղեցիկ էր և նրան դիմում էին Արա գեղեցիկ: Այդ ժամանակ Ասորեստանում թագավորը Նինոսն էր որը շատ եր սիրում և հարգում Արա Գեղեցիկին: Իսկ Նինոսի կինը Շամիրամը լսելով Արաի գեղեցկության մասին նա շատ էր երազում տեսնել Արա գեղեցիկին, բայց Նինոսի ահից չեր համարձակվում արտահայտվել: Երբ նինոսը մահացավ պահը չկորցնելով և պատգամավորներ ուղարկեց սկուտեղներով, պարգևների խոստումով խնդրեց արաին որ գա նինվե Ասորատենի մայրաքաղաք, ամուսնանալ Արա գեղեցիկի հետ և թագավորել: Արա գեղեցիկը մերժեց Շամիրամին կոտրելով սիրտը: Շամիրամը բարկացավ և դադարեց խնդրանքներ ուխարկել, նա մեկնում է Արա գեղեցիկի դեմ պատերազմելու: Շամիրամը չեր ուզում Արաին սպանել նա ուզում էր նվաճել Արաին ևստրկացնել նրան: Շամիրամը հասնում է արայի դաշտը հետագայում Արա գեղեցիկի անունով կոչվեց Այրարատ: Շամիրամը կռվից առաջ կանչում է զինվորներին որ Արա գեղեցիկին հետևեն: Մարտի շամանակ Արա գեղեցիկը պարտվում է և Արան զոհվում: Շամիրամը հախթանակից հետո մարդկանց է ուղարկում որպեցզի դիակների մեջից գտնեն Արա գեղեցիկի դիակը: Արային գտան մեկ խում զոհվածների միջից: Շամիրամը հրամայում է Արա գեղեցիկին դին դնեն ապարանքում: Երբ հայոց զորքը ուզում էր նորից հարցակվել Արայի մահվան վրեժն արնելու, Շամիրամը դիմում է նրանց Ասելով վոր նա հրամայել է իր աստվածներին որ Արա գեղեցիկի վերքերը լիզեն և Արան կկենդանանա: Շամիրամը հույս ուներ որ իր Աստվեծները որ լիզեն Արա գեղեցիկի վերքերը նա կկենդանանա: Բայց Արան ետպես էլ չկենդանացավ, իսկ Շամիրամը գաղտնի թաղում է Արա գեղեցիկին: Շամիրամը իր ստրուկներից մեկին հագցնում է արայի շորերը և ասում է թէ իր արքաները Արա գեղեցիկին կիզեցին և արան կենդանացավ և բոլորի երազանքը կատարվեց: Այսուհետև նրանք առժանի են մեր պաշտպանմունքին: Շամիրամն արձան է կանգնեցնում Արա գեղեցիկին հարություն տվող աստվածների անունով մեծամեծ զոհեր մատուցում: Արայի հարության լուրը տարածելով հայոց աշխարում և բոլորին համոզելով` Շամիրամը խաղեցնելով ժողովրդին համոզումքը, ովքեր ուզում էին նոր պատերածմ սկսել:
Մանե Հարությունյան ուսումնական բլոգ 